Verfijnde Pedagogiek

Een inleiding tot de visie op moeilijk hanteerbaar gedrag

Wat verstaan we onder moeilijk hanteerbaar gedrag?

Moeilijk hanteerbaar gedrag is herhaald of acuut gedrag dat niet tot de gangbare ontwikkeling behoort. Denk aan storend gedrag, verbale of fysieke agressie, uittesten, de clown uithangen, niet kunnen stoppen, … . Vaak valt on(aan)gepast gedrag dat vanuit een tekort of problematiek voortkomt ook onder moeilijk hanteerbaar gedrag: een meisje met ADHD(-kenmerken) dat vanuit impulsiviteit door de klas roept en weer eens niet in orde is. Een jongen met ASS(-kenmerken) die op de speelplaats telkens in conflict geraakt met leeftijdsgenoten als gevolg van een gebrek aan vaardigheden. Een kind dat herhaaldelijk met leerkrachten in discussie gaat omdat er onvoldoende structuur en duidelijkheid is voor hem of haar. Leerlingen die niet goed aanvoelen wat gepaste of ongepaste communicatie is en daardoor respectloos overkomen. Jongeren die door een depressieve stemming explosief reageren en weinig kunnen verdragen. Moeilijk hanteerbaar gedrag ontstaat, neemt toe onder spanning. En we zitten momenteel in een maatschappij die veel spanning met zich meebrengt.

Grote aanwezigheid van spanning in onze maatschappij

Er is een hoge prestatiedruk en de vraag stelt zich of ‘social’ en ‘media’ wel zo goed samengaan. Kinderen en jongeren worden overprikkeld, zijn zoekende naar zichzelf en hun plaats. Verbindingen zij niet altijd even hecht. Structuur is soms zoek. Gezinssituaties zijn nogal eens moeilijk door drukte, scheidingen, armoede, integratie, … . Problematieken als ADHD, dyslexie, ASS, depressie, trauma, … maken functioneren lastiger. Veel kinderen en jongeren gaan kortdurend of langer in overlevingsmodus door een te grote spanning.

Overlevingsstrategieën die geactiveerd worden

Als mensen in overleving gaan door langdurige of intense spanning zijn er 3 overlevingsmechanismen: vechten, vluchten of bevriezen. Dit is geen keuzemenu. Ons systeem activeert zelf 1 of meerdere van deze strategieën. U raadt al tot welke strategie moeilijk hanteerbaar gedrag behoort. Als kind of jongere krijg je vaak met veel negativiteit te maken als je op deze manier communiceert dat het niet goed met je gaat, dat er een probleem is. Hoe moeilijk bepaald gedrag ook te hanteren is, hoe onsympathiek het ook kan lijken, dit gedrag camoufleert vaak een onderliggende hulpvraag.

Moeilijk hanteerbaar gedrag is meestal een verborgen hulpvraag

Moeilijk hanteerbaar gedrag gaat dus meestal over onkunde en niet over onwil. Betekent dit gedrag begrijpen ook dat we het gaan goedkeuren of toelaten? Absoluut niet. Grenzen zijn uiterst belangrijk. Kinderen en jongeren aanleren wat kan en niet kan evenzeer. Maar als we anders naar moeilijk hanteerbaar gedrag gaan kijken, zullen we het ook anders benaderen. Dan verleggen we het zwaartepunt van een repressieve, bestraffende naar preventieve, ondersteunende pedagogische aanpak. Wat dergelijke verfijnde pedagogiek concreet inhoudt, is nog onvoldoende bekend in het onderwijs- en hulpverleningslandschap. Deze pedagogische benadering maakt tot op heden geen fundamenteel onderdeel uit van de meeste opleidingen en dus moeten scholen en opvoedkundige settings veelal zelf op zoek gaan naar kennis en kunde hierin. Het goede nieuws is: er ligt een hele wereld aan vernieuwde pedagogische inzichten klaar om ontdekt te worden, vaardigheden die we ons meester kunnen maken om zo een kentering teweeg te brengen. We zouden ervoor kunnen kiezen hetzelfde en hetzelfde opnieuw te blijven doen, deze weg is echter al meermaals bewandeld en brengt ons niet het verhoopte resultaat.

Pedagogische (r)evolutie: naar een verfijnde aanpak

Een preventieve, ondersteunende aanpak houdt in dat we onze klassieke strafsystemen, belonings- en gedragskaarten onder de loep nemen. Hun kracht zit ‘m in het volgen – de zorg, aandacht die een kind krijgt -, niet in de negativiteit of dreiging. Bij een verfijnde aanpak gaan we 3 ingrediënten tegelijkertijd én voldoende verregaand implementeren: constructief begrenzen (dit kan op andere manieren dan straffen), ondersteunen (want we zitten met een hulpvraag) en positiviteit bewaken (we kunnen niet wachten met onze kinderen en jongeren – opnieuw – graag te zien tot het gedrag verdwenen is). Dit alles doen we binnen een context waarin bewust geïnvesteerd wordt in sterke, veilige relaties. We streven er bovendien naar in deze aanpak niet steeds achter de feiten aan te lopen, maar bepaald gedrag zoveel mogelijk te voorkomen. Dat scheelt in uitputting en frustratie. Het doel is het welbevinden van kinderen, jongeren én van zij die voor hen zorgen (ouders, leerkrachten, opvoeders, …) te verhogen. Want sommige vormen van gedrag zijn ook echt heel moeilijk te hanteren. Tijd dus om ons de taal van gedrag eigen te maken en een pedagogische (r)evolutie te bewerkstelligen in onze scholen, onze opvoedkundige settings en in onze opleidingen

Met bijzondere dank aan Mille Vermeulen voor de illustraties